Artificial Intelligence (AI) I verandert ons werk ingrijpend. Dat biedt kansen om werk anders en soms ook prettiger te organiseren. Tegelijk roept het vragen op over gezond en veilig werken, mentale belasting en de manier waarop mensen hun werk ervaren.
Er wordt steeds meer onderzoek gedaan naar de impact van technologie op kwaliteit van werk en menswaardig werk, onder andere door TNO en het RIVM. Daaruit komt een terugkerend beeld naar voren: technologie kan werk ondersteunen, maar kan ook zorgen voor extra mentale belasting.
Ook binnen de Rijksoverheid speelt deze vraag. De beleidsafdeling van BZK (DGDOO) heeft O&P Rijk gevraagd om verkennend onderzoek uit te voeren naar de impact van AI op gezond en veilig werken. Want uiteindelijk gaat het niet alleen over technologie, maar vooral over mens en werk.
Wat betekent de impact van AI voor je mentale vitaliteit?
De impact van AI op gezond en veilig werken kan zowel positief als negatief zijn. Binnen de Rijksoverheid wordt gezond en veilig werken gezien als een belangrijke basis om gemotiveerd en duurzaam inzetbaar te blijven.
Mentale vitaliteit speelt daarin een belangrijke rol. Het gaat daarbij niet alleen over werkdruk of stress, maar juist ook over hoe je omgaat met prikkels, veranderingen en de hoeveelheid informatie die op je afkomt. Over hoe je je voelt tijdens en na je werkdag. Heb je nog energie over? Kun je je goed concentreren? Of voelt je hoofd vol en blijf je voortdurend ‘aan’ staan?
AI kan helpen om werk te verlichten of efficiënter te organiseren, maar kan de balans ook verstoren. Die ontwikkeling ziet Marc van der Hoek, Manager Bedrijfszorg bij Organisatie & Personeel Rijk, ook terug in de praktijk. “Muziek bestaat niet alleen uit geluid, maar ook uit stiltes. Als je die stiltes weghaalt, hou je vooral herrie over.” Volgens Marc zie je op sommige plekken dat taken minder tijd kosten of anders worden uitgevoerd. Daardoor kunnen rustmomenten in de werkdag verschuiven of verdwijnen en kan het werk als intensiever worden ervaren.
De kansen van AI
Tegelijk biedt AI ook kansen. Als technologie bewust wordt ingezet kan het repetitieve taken verminderen, helpen om informatie sneller te ordenen en meer ruimte te creëren voor werkzaamheden waar mensen juist goed in zijn: afwegen, verbinden, samenwerken en context begrijpen.
Volgens Marc verschuift het werk daarbij ongemerkt. “Veel eenvoudige taken zullen verdwijnen”, vertelt hij. “Daardoor blijft juist het meer cognitief belastende werk over.” Waar medewerkers vroeger nog afwisseling hadden tussen intensief denkwerk en meer routinematige taken, vraagt werk nu steeds vaker om continu beoordelen, schakelen en nadenken. In de praktijk ziet hij dat veel rijksmedewerkers al gebruikmaken van zogenoemde ‘shadow AI’: toepassingen die formeel nog niet altijd zijn ingebed in beleid of systemen, maar ondertussen wel volop worden gebruikt. Dat verandert het werk nu al. “Normaal begon je blanco aan een tekst en was schrijven je werk”, zegt Marc. “Nu kan het zijn dat Ai schrijft en jij de output controleert. Dat vraagt heel andere vaardigheden.” Dat vraagt aandacht, maar biedt ook kansen om werk anders in te richten.
Waar het kan knellen
Ook de manier waarop we werken verandert. AI kan ervoor zorgen dat bepaalde taken minder tijd kosten of anders worden uitgevoerd. Dat kan er ook toe leiden dat er meer werk op je bordje terecht komt of dat medewerkers vaker moeten schakelen tussen verschillende taken. En dat kan gevolgen hebben voor je mentale belasting. Dat merk je niet altijd meteen, maar soms wel aan het einde van de dag: een vol hoofd, minder concentratie of sneller vermoeid zijn.
Ook het onbekende kan energie kosten. Nieuwe technologie roept bij veel mensen vragen op. Wat betekent dit voor mijn werk? Welke taken veranderen? Welke vaardigheden worden belangrijker? En hoe vind ik mijn weg in een werkomgeving die zich snel ontwikkelt?
Voor sommige medewerkers raken die vragen ook aan een gevoel van bestaanszekerheid. Heb ik straks nog (hetzelfde) werk? Welke rol houd ik in de toekomst? Juist wanneer antwoorden nog niet duidelijk zijn, kan dat zorgen voor onzekerheid of spanning.
Marc merkt dat veel medewerkers op dit moment nog zoekende zijn. Niet alleen in hoe de technologie werkt, maar ook in wat dit betekent voor hun werk en rol. Hoe verandert mijn werk? En hoe blijf ik aangehaakt?
Je hoeft niet alles meteen te weten. Maar jezelf erin verdiepen helpt wel om meer grip en regie te ervaren.
Volgens Marc vraagt dat om een growth mindset: open blijven staan voor ontwikkeling en verandering, ook als iets nog onbekend of ongemakkelijk voelt. Maar dat kun je niet alleen. Daarin zijn begeleiding, aandacht en duidelijke kaders vanuit leidinggevenden en de organisatie belangrijk. Hij ziet daarin nog een grotere uitdaging. Technologie ontwikkelt zich exponentieel, terwijl het verandervermogen van mens en organisaties vaak veel langzamer gaat. Juist daar kan spanning ontstaan.
Het gaat uiteindelijk over mens en werk
Marc geeft aan dat AI nog te vaak gezien wordt als een puur technologisch vraagstuk, terwijl het uiteindelijk gaat over mens en werk.
Hoe gaat het écht met de mens in het werk?
Vanuit bedrijfsgeneeskundig perspectief gaat de impact van AI verder dan de technologie zelf. Het gaat vooral om de vraag hoe het werk verandert. Welke taken verdwijnen? Welke nieuwe eisen ontstaan? En wat betekent dat voor concentratie, autonomie, herstel en werkplezier?
Bedrijfsarts Stefan van Vuuren van O&P Rijk Bedrijfszorg merkt in gesprekken met werknemers en werkgevers dat AI niet alleen enthousiasme oproept, maar ook vragen over tempo, verwachtingen en grip op het werk.
Stefan van Vuuren, Bedrijfsarts O&P Rijk Bedrijfszorg: “AI kan werk slimmer en prettiger maken, maar vermindert de belasting niet vanzelf. In de praktijk verschuift die soms van uitvoeren naar beoordelen, controleren en voortdurend schakelen. Daarom is het belangrijk om AI niet alleen als efficiëntiemiddel te zien, maar ook als arbeids- en organisatievraagstuk. Dat vraagt om duidelijke kaders, ruimte om te leren en aandacht voor wat medewerkers nodig hebben om duurzaam inzetbaar te blijven. O&P Bedrijfszorg denkt hierover graag mee. Niet alleen vanuit de duurzame inzetbaarheid van de medewerker, maar juist ook vanuit de samenhang tussen werk, mens en technologie.
Volgens Marc vraagt deze ontwikkeling ook iets van leidinggevenden. Niet alleen aandacht voor technologie, maar vooral voor de mensen die ermee werken. Volgens hem is aandacht voor medewerkers een belangrijke competentie voor leidinggevenden anno 2026.
“Uiteindelijk gaat leidinggeven ook over ervoor zorgen dat de mens gezond, veilig en met plezier kan werken.” Dat betekent begrijpen wat technologie doet met het dagelijkse werk van medewerkers. Welke onzekerheden leven er? Waar lopen mensen tegenaan? En welke ondersteuning of duidelijkheid hebben zij nodig? Het helpt als leidinggevenden daar actief het gesprek over voeren met medewerkers. Niet alleen over de technologie zelf, maar ook over werkdruk, energie, zorgen en verwachtingen. Zo ontstaat meer ruimte om met vertrouwen en aandacht te blijven werken.
Maar ook organisaties kunnen hierin meer betekenen. Niet door AI vooral als een IT-vraagstuk te benaderen, maar door breder te kijken naar wat deze ontwikkelingen betekenen voor kwaliteit van werk en menswaardig werk.
In een werkomgeving waarin veranderingen elkaar in hoog tempo opvolgen, vraagt het veel van medewerkers om mee te blijven bewegen. Aandacht, duidelijke kaders, begeleiding en AI-geletterdheid kunnen helpen om grip te houden op die veranderingen en nieuwe vaardigheden te ontwikkelen. Juist in tijden van verandering zijn betrokkenheid, vertrouwen en ruimte om te leren belangrijk. Ze vormen een belangrijke basis voor het verandervermogen van medewerkers én organisaties.
Tot slot
De ontwikkelingen rond AI gaan razendsnel en roepen soms onzekerheid op. Tegelijk kunnen ze ook kansen bieden om werk slimmer, menselijker en prettiger in te richten. Gun jezelf af en toe een moment om stil te staan bij:
- wat geeft je energie?
- wat kost je energie?
Juist die bewustwording helpt om mentaal vitaal te blijven in een wereld die voortdurend verandert.
Het helpt ook om nieuwsgierig te blijven naar de impact van AI op je werk en op je mentale vitaliteit. Niet alles hoeft meteen duidelijk te zijn. Juist die bewustwording helpt om met aandacht, energie en plezier te blijven werken
Samenwerken aan impact van AI op mens en werk
Binnen de Rijksoverheid wordt AI op steeds meer manieren toegepast. Niet alleen generatieve AI, maar ook andere vormen van AI die processen veranderen en/of dienstverlening of besluitvorming ondersteunen.
Werk jij aan een project waarin AI wordt ingezet? Of heb je voorbeelden van hoe AI het werk verandert, positief of negatief? Dan horen we dat graag. O&P Rijk voert momenteel een verkennend onderzoek uit naar de impact van AI op gezond en veilig werken binnen de Rijksoverheid. Praktijkvoorbeelden helpen om beter inzicht te krijgen in wat deze ontwikkelingen betekenen voor mens, werk en organisatie.
Neem daarvoor contact op met Margreet Verbeek, strategisch adviseur O&P Rijk en projectleider Impact van AI op Gezond en Veilig Werken.