Zorgen voor een ouder, meegaan naar ziekenhuisafspraken, administratie doen voor een zieke buurman of extra zorgen voor je kind: mantelzorg is breder dan veel mensen denken. Bedrijfsmaatschappelijk werker Ruth ziet dat mensen zichzelf daardoor lang niet altijd als mantelzorger herkennen. In dit interview vertelt ze waar werkende mantelzorgers tegenaan lopen, wat leidinggevenden kunnen doen en waarom het helpt om op het werk te vertellen wat er speelt.
Wanneer ben je mantelzorger?
“Bij mantelzorg gaat het om structurele hulp verlenen aan iemand uit je directe omgeving die extra zorg nodig heeft. Mensen denken dan vaak aan lichamelijke zorg, maar het is veel breder. Het kan ook gaan om administratieve taken, meegaan naar doktersafspraken of boodschappen doen en koken. Je kunt mantelzorgen voor familie, maar ook voor een buur of een vriend.”
“Ik zie vaak dat mensen zichzelf niet herkennen als mantelzorger: ze vinden de zorg heel vanzelfsprekend. Zeker als het gaat om ouders, vinden mensen zorg verlenen vaak logisch. Mantelzorg is iets waar je inrolt: een ouder heeft steeds meer hulp nodig, of je bent al van jongs af aan gewend om extra dingen te doen voor bijvoorbeeld een broer of zus met een beperking.”
Hoe ziet een gewone werkdag van een mantelzorger eruit?
“Dat verschilt natuurlijk per persoon. Sommige mensen kunnen de zorg redelijk goed in hun leven inpassen. Ze kunnen taken bijvoorbeeld verdelen met anderen en hun werkdagen daarop aanpassen. Bij anderen is er veel meer onzekerheid. Bij zorg voor een demente ouder of iemand met een ernstige ziekte, kun je zomaar gebeld worden en moet je vaak direct in actie komen. Bij die onvoorspelbare zorg is de spanning de hele dag aanwezig. Je blijft alert: dat kost energie en kan invloed hebben op je concentratie.”
Welke dilemma’s zie je vaak bij werkende mantelzorgers?
“Het grootste dilemma zit niet altijd in zo’n acute situatie. Dan is vaak wel duidelijk dat je weg moet. Lastiger zijn vragen als: vertel ik mijn leidinggevende wat er speelt? Vraag ik kortdurend zorgverlof aan? En belast ik mijn collega’s dan niet? Mensen voelen zich vaak bezwaard; het werk moet tenslotte wel gedaan worden. Het is goed om je dan te realiseren dat je voor jezelf vaak veel strenger bent dan voor een ander.”
Voor jonge mantelzorgers is vaak extra aandacht. Wat maakt het voor hen zo ingewikkeld?
“Jonge mantelzorgers staan aan het begin van hun carrière, volgen misschien nog een opleiding, hebben een gezin, een druk sociaal leven, sport, noem maar op. Met mantelzorg erbij is het eigenlijk al heel snel niet meer te combineren. Deze groep heeft vaak het gevoel dat ze overal op hetzelfde niveau moeten blijven presteren, en dat is natuurlijk onmogelijk.”
Welke signalen zie je bij mantelzorgers die te lang te veel op hun bord hebben?
“Mensen die lang en veel zorgen, kunnen hun eigen grenzen niet meer goed aangeven. Ze zijn gewend om door te gaan, ook als ze moe zijn. Dat zie je dan ook terug op het werk. Ja zeggen wordt een automatisme, waardoor ze op het werk ook vaak extra taken aannemen. Het is goed om dat op tijd te signaleren.
Een ander signaal is dat mantelzorgers zichzelf gaan wegcijferen: zelfzorg schiet er bijvoorbeeld steeds vaker bij in. Ik stel in de spreekkamer weleens de vraag: ‘Stel dat je een uur per week helemaal voor jezelf had, wat zou je dan willen doen?’ Mensen die teveel op hun bord hebben, kunnen hier vaak geen antwoord meer op geven.”
Is het belangrijk om op het werk te vertellen dat je mantelzorger bent?
“Ja. Maar dat betekent niet dat je alles uit je privéleven hoeft te delen. Er zit heel veel tussen helemaal niets zeggen en alles zeggen. Je kunt gewoon vertellen dat je mantelzorgtaken heb en dat dit veel van je vraagt. Dan weten je collega’s waarom je misschien wat vermoeider bent, later reageert of even minder kunt hebben. Dit begrip kan al enorm veel lucht geven.”
Wat kan een leidinggevende doen?
“Maak het onderwerp laagdrempelig bespreekbaar, niet alleen bij mantelzorgers, maar bij iedereen. Vraag bijvoorbeeld tijdens gesprekken met medewerkers hoe het met de werk-privé-balans gaat. Of er thuis dingen zijn die aandacht vragen of extra belasting geven. Medewerkers die mantelzorgen hebben vaak het idee dat ze de problemen pas kunnen bespreken als ze zelf de oplossingen hebben. Als leidinggevende is het goed om een open gesprek te voeren, daarna kun je samen kijken wat nodig is.”
En wat kan een leidinggevende beter níét doen?
“Zelf oplossingen bedenken zonder te checken wat iemand nodig heeft. Je ziet vaak dat een leidinggevende taken bij de mantelzorgende collega weghaalt, terwijl dat niet altijd de oplossing is. Het is beter om te vragen wat iemand nodig heeft of wat zou kunnen helpen. Soms is begrip tonen voldoende, soms kan flexibiliteit in tijd, taken en werkplek enorm helpen.”
Welke regelingen zijn er om mantelzorgers te ondersteunen?
“Kortdurend zorgverlof is iets dat bij veel medewerkers en leidinggevenden niet bekend is. Je kunt dit verlof opnemen als iemand in je omgeving ziek is en zorg nodig heeft. Je kunt het verlof flexibel opnemen, net als je vakantiedagen, en je krijgt gewoon doorbetaald. Als je twijfelt of jij of je medewerker in aanmerking komt voor zorgverlof, adviseer ik altijd om contact op te nemen met het informatiepunt Personeel.”
Je geeft bij Financiën themasessies voor mantelzorgers. Wat levert het deelnemers op om ervaringen te delen?
“Vooral erkenning en herkenning. Elkaar spreken geeft enorm veel lucht en vaak ook weer wat energie. Sommige mensen zijn de enige mantelzorger in hun team of praten er nauwelijks over. Dan is het heel fijn om te merken dat anderen tegen dezelfde dingen aanlopen. Deelnemers geven elkaar praktische tips en stimuleren elkaar bijvoorbeeld beter voor zichzelf te zorgen of toch met hun leidinggevende in gesprek te gaan.”
“De signalen die ik tijdens die sessies hoor, deel ik weer binnen de organisatie. Bijvoorbeeld dat mensen een drempel ervaren om iets met hun leidinggevende te bespreken. Zo worden leidinggevenden daar ook weer alerter op.”
Wanneer kan een bedrijfsmaatschappelijk werker helpen?
“Eigenlijk zodra je merkt dat je uit balans begint te raken. Als je niet meer goed weet hoe je alle ballen in de lucht moet houden, dan is dat al een prima moment om aan te kloppen. Ik zeg altijd: hoe eerder, hoe beter.”